Katarakt Nedir ve Görmeyi Nasıl Etkiler?
Ordu katarakt tedavisi kapsamında yanıtlanması gereken ilk soru, kataraktın gözün hangi yapısını etkilediğidir. Gözün renkli tabakası olan irisin arkasında, ışığı retina üzerinde odaklayan saydam bir doğal mercek bulunur. Katarakt, bu merceğin yapısındaki proteinlerin zamanla değişmesi ve merceğin saydamlığını kaybetmesidir. Bulanıklaşan mercek ışığı düzenli biçimde iletemediğinde görüntü retinaya net ulaşamaz. Bu nedenle kişi çevresini sisli, soluk veya dağılmış görebilir.
Katarakt çoğu zaman yavaş ve ağrısız ilerler. İki göz aynı anda etkilenebilse de ilerleme hızı eşit olmayabilir. Bu yavaş değişim, kişinin görme kaybına zaman içinde uyum sağlamasına ve sorunu geç fark etmesine neden olabilir. Katarakt gözün üzerinde oluşan bir tabaka veya dışarıdan temizlenebilecek bir perde değildir; gözün içindeki doğal merceğin yapısal değişimidir.
Kataraktın Farklı Türleri
Katarakt, merceğin hangi bölümünde başladığına göre farklı biçimlerde sınıflandırılabilir. Merceğin merkezini etkileyen nükleer katarakt, dış bölümlerde gelişen kortikal katarakt ve merceğin arka yüzüne yakın yerleşen arka subkapsüler katarakt aynı belirtileri aynı hızda oluşturmayabilir. Bazı kişilerde birden fazla tip birlikte bulunur. Kataraktın yeri; gece görüşü, kamaşma veya yakın görmedeki değişim gibi yakınmaların hangisinin daha belirgin olacağını etkileyebilir.
Yaş Dışındaki Risk Faktörleri
Yaşa bağlı değişimler kataraktın en sık nedenidir; ancak diyabet, uzun süreli steroid kullanımı, sigara, yoğun ultraviyole maruziyeti, geçirilmiş göz ameliyatları ve göz travmaları süreci etkileyebilir. Doğuştan veya çocukluk çağında görülen kataraktlar ise farklı değerlendirme gerektirir. Bir risk faktörünün bulunması kataraktın kesin gelişeceği anlamına gelmediği gibi, belirgin risk taşımayan kişilerde de yaşla birlikte katarakt ortaya çıkabilir.
Katarakt Belirtileri Nelerdir?
Kataraktın belirtileri bulanıklığın yerine, yoğunluğuna ve kişinin görsel ihtiyaçlarına göre değişir. Erken dönemde yeni bir gözlük numarası geçici rahatlama sağlayabilir. Mercekteki saydamlık kaybı ilerledikçe yalnız gözlük değişikliğiyle yeterli netlik elde edilemeyebilir. Bu nedenle belirtilerin ne zamandır devam ettiği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği muayenede ayrıntılı biçimde değerlendirilir.
Günlük Yaşamda Fark Edilebilen Değişiklikler
Bulanık veya puslu görme, renkleri daha soluk algılama, gece araç kullanırken farların çevresinde haleler görme, parlak ışıkta kamaşma ve loş ortamda okuma güçlüğü sık karşılaşılan yakınmalardır. Tek göz açıkken gölgeli ya da çift görme ve gözlük numarasının kısa aralıklarla değişmesi de görülebilir. Görme kaybının etkisi yalnız ölçüm tablosuyla değerlendirilmez; yüz tanıma, merdiven kullanma, okuma ve araç kullanma gibi işlevlerde yaşanan güçlük de önemlidir.
Ani Görme Kaybı Katarakt Belirtisi midir?
Katarakt genellikle yavaş ilerlediği için saatler veya günler içinde gelişen ani görme kaybı tipik değildir. Ani bulanıklık, ışık çakması, yeni başlayan yoğun uçuşmalar, görme alanında perde hissi, belirgin ağrı veya kızarıklık farklı ve acil değerlendirme gerektirebilen bir göz sorununa işaret edebilir. Böyle bir durumda belirtileri katarakta bağlayarak beklemek yerine gecikmeden göz hekimine başvurulmalıdır.
Katarakt Ameliyatı Ne Zaman Gündeme Gelir?
Ameliyat kararı yalnız kataraktın mikroskop altında ne kadar yoğun göründüğüne göre verilmez. Temel soru, mevcut görmenin kişinin bağımsızlığını, güvenliğini ve günlük yaşamını ne ölçüde sınırladığıdır. Aynı muayene bulgusu; gece araç kullanan, ince ayrıntılarla çalışan veya yoğun okuma yapan bir kişide farklı, daha sınırlı görsel ihtiyacı bulunan başka bir kişide farklı sonuçlar doğurabilir.
Günlük Yaşam ve Görsel İhtiyaçlar
Okurken yeterli ışığa rağmen zorlanma, araç kullanırken kamaşmanın güvenliği etkilemesi, televizyon altyazılarını seçememe veya işte ayrıntıları görememe ameliyat zamanlamasının konuşulmasına neden olabilir. Erken evrede daha güçlü aydınlatma, uygun gözlük veya yansıma azaltıcı önlemler bir süre yardımcı olabilir. Bu desteklerin yeterli olmadığı noktada cerrahi seçenek değerlendirilir.
Kişinin bağımsız hareket etmesini veya düşme riskini etkileyen görme sorunları da yalnız ölçüm sonucundan bağımsız olarak görüşmeye dahil edilir.
Beklemenin Uygun Olmadığı Durumlar
Katarakt çoğu yetişkinde belirli bir süre izlenebilir; fakat merceğin ileri derecede sertleşmesi, göz içi basıncını etkilemesi veya retina ile görme sinirinin değerlendirilmesini engellemesi durumunda zamanlama değişebilir. Diyabetik retina hastalığı gibi düzenli göz dibi takibi gerektiren durumlarda da mercek bulanıklığının muayeneyi kısıtlayıp kısıtlamadığı önem taşır. Karar, yalnız görme keskinliği sonucuna değil gözün bütününe göre verilir.
Ameliyat Öncesi Muayene ve Ölçümler Nasıl Yapılır?
Katarakt cerrahisinin planlanması yalnız bulanık merceğin tespit edilmesinden ibaret değildir. Ameliyat sonrasında yerleştirilecek merceğin gücü, beklenen odak noktası ve görme potansiyeli ameliyat öncesindeki ölçümlerle değerlendirilir. Kullanılan cihazlar önemli olsa da sonuçların kişinin göz yapısı ve yaşam beklentileriyle birlikte yorumlanması gerekir.
Gözün Ön ve Arka Bölümünün Değerlendirilmesi
Biyomikroskopik muayenede kataraktın tipi ve yoğunluğu incelenir; göz içi basıncı ölçülür. Göz bebeği büyütülerek retina, sarı nokta ve görme siniri değerlendirilir. Gerekli görülen kişilerde OCT gibi görüntüleme yöntemleriyle makula katmanları incelenebilir. Eşlik eden retina veya görme siniri hastalığı varsa ameliyattan sonra beklenebilecek görme düzeyi buna göre farklılaşabilir ve bu durum hasta ile ameliyat öncesinde konuşulur.
Biyometri ve Kornea Ölçümleri
Biyometri, gözün eksen uzunluğunu ve yerleştirilecek göz içi merceğinin gücünü hesaplamaya yardımcı olur. Kornea eğriliği ve astigmatizma ölçümleri, mercek seçimini ve hedeflenen görmeyi etkileyebilir. Daha önce lazerle göz numarası tedavisi yapılmış olması, kontakt lens kullanımı veya korneada düzensizlik bulunması hesaplama yaklaşımını değiştirebilir. Bu nedenle geçirilmiş göz işlemleri ve kullanılan lensler muayene sırasında mutlaka paylaşılmalıdır.
Göz İçi Mercek Seçimi Nasıl Planlanır?
Katarakt ameliyatında çıkarılan doğal merceğin yerine kalıcı bir yapay göz içi merceği yerleştirilir. Mercek seçimi yalnız “yakını mı, uzağı mı görmek istiyorum?” sorusuyla sınırlı değildir. Kornea yapısı, astigmatizma, retina ve görme siniri sağlığı, göz yüzeyi, gece araç kullanma ihtiyacı, meslek ve gözlük kullanımıyla ilgili beklentiler birlikte değerlendirilir.
Mercek Türleri ve Görsel Hedefler
Her mercek teknolojisinin güçlü olduğu alanlar ve kendine özgü sınırlılıkları vardır. Bir kişide uygun olabilecek mercek, başka bir göz yapısında aynı sonucu vermeyebilir. Bu nedenle mercek seçimi marka veya tek bir özellik üzerinden değil, ameliyat öncesi ölçümler ve hastanın öncelikleri üzerinden yapılır.
Beklenen odak aralığı, gece görüşü ve gözlük kullanma isteği birlikte konuşularak seçeneklerin sağlayabilecekleri kadar sınırlılıkları da açıklanır.
Monofokal Mercekler
Monofokal mercekler tek bir odak mesafesi için planlanır. Çoğunlukla uzak görme hedeflenir ve yakın çalışma için gözlük gerekebilir; bazı kişilerde farklı bir odak hedefi de değerlendirilebilir. Optik yapılarının daha sade olması, retina veya görme siniriyle ilgili eşlik eden sorunlarda tercih değerlendirmesini etkileyebilir. Ameliyattan sonra gözlüksüz tüm mesafelerde netlik sağlayacağı varsayılmamalıdır.
Torik Mercekler
Torik mercekler, uygun hastalarda korneaya bağlı astigmatizmayı azaltmaya yardımcı olmak amacıyla tasarlanır. Bu seçenekte astigmatizmanın miktarı kadar ekseni ve korneanın düzenli yapıda olup olmadığı da önemlidir. Merceğin göz içinde planlanan eksende durması gerektiğinden ölçüm ve cerrahi planlama dikkatle yapılır. Torik mercek de yakın görme ihtiyacını tek başına ortadan kaldırmayabilir.
Astigmatizmanın kaynağı kornea dışında ise veya ölçümler tutarsızsa farklı bir yaklaşım gerekebilir.
Çok Odaklı ve Uzatılmış Odaklı Mercekler
Çok odaklı veya uzatılmış odak derinliğine sahip mercekler farklı mesafelerde gözlük ihtiyacını azaltmayı amaçlar. Bunun karşılığında bazı kişilerde gece ışıklarında halka, kamaşma veya kontrast algısında farklılık görülebilir. Retina, kornea ve görme siniri sağlığı bu merceklerin değerlendirilmesinde önemlidir. Amaç “en gelişmiş” merceği seçmek değil, kişinin göz yapısıyla en uyumlu optik dengeyi kurmaktır.
Katarakt Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Güncel katarakt cerrahisinde amaç, saydamlığını kaybeden mercek içeriğini küçük bir kesiden çıkararak yapay merceği doğal mercek kapsülünün içine yerleştirmektir. İşlemin ayrıntıları kataraktın sertliğine, gözün anatomisine ve eşlik eden durumlara göre değişebilir. Cerrahi öncesinde uygulanacak anestezi ve takip planı hasta özelinde açıklanır.
Anestezi ve Ameliyat Hazırlığı
Katarakt ameliyatı çoğunlukla lokal anestezi altında, hasta uyanıkken gerçekleştirilir. Göz damla veya gerekli görülen başka bir lokal yöntemle uyuşturulur. Hasta işlem sırasında ayrıntıları görmez; ışık ve renk değişimleri fark edebilir. Düzenli kullanılan ilaçlar, sistemik hastalıklar ve daha önce geçirilmiş ameliyatlar ön değerlendirmede paylaşılmalıdır. İlaçlar hekim önerisi olmadan kesilmemeli veya değiştirilmemelidir.
FAKO Yönteminin Temel Aşamaları
Kornea kenarındaki küçük bir girişten göz içine ulaşılır. Fakoemülsifikasyon adı verilen yöntemde mercek içeriği ultrason enerjisiyle küçük parçalara ayrılır ve kontrollü biçimde temizlenir. Merceğin arka kapsülü mümkün olduğunca korunur; katlanabilir yapay mercek bu kapsülün içine yerleştirilir. Küçük kesi çoğu vakada kendiliğinden kapanabilir, ancak cerrah gözün durumuna göre farklı bir yaklaşım tercih edebilir.
Aynı Gün Eve Dönüş ve İkinci Gözün Planlanması
Katarakt cerrahisi çoğunlukla günübirlik uygulanır; hasta ameliyat sonrası kontrollerin ardından aynı gün evine dönebilir. Eve dönüşte araç kullanılmaması ve refakat planının önceden yapılması gerekir. İki gözde de katarakt varsa ikinci gözün zamanlaması ilk gözün iyileşmesi, görme ihtiyaçları ve hekimin değerlendirmesine göre belirlenir. Her iki göz için aynı yaklaşım ve mercek hedefi zorunlu değildir.
Katarakt Cerrahisinin Riskleri Nelerdir?
Katarakt ameliyatı sık uygulanan bir cerrahi olsa da risksiz değildir. Enfeksiyon, göz içi iltihap, basınç değişiklikleri, retina sorunları, kornea ödemi veya yapay merceğin konumuyla ilgili problemler görülebilir. Risk düzeyi; gözün yapısı, kataraktın sertliği, eşlik eden retina veya glokom gibi hastalıklar ve sistemik sağlık durumu nedeniyle kişiden kişiye değişir.
Geçici Kabul Edilebilen Yakınmalar
İlk günlerde hafif batma, sulanma, ışık hassasiyeti ve bulanıklık görülebilir. Bu yakınmaların seyri kontrollerde değerlendirilir. Hastanın kendisine verilen damla ve koruma planına uyması önemlidir. İnternetteki genel süreler herkes için geçerli olmadığından, normal kabul edilen iyileşme belirtileri ile kişiye özel uyarılar ameliyatı yapan hekim tarafından açıklanmalıdır.
Yakınmaların her geçen gün azalması beklenirken belirgin biçimde artması durumunda klinikle yeniden iletişim kurulmalıdır.
Acil Değerlendirme Gerektirebilen Belirtiler
Şiddetlenen ağrı, belirgin kızarıklık, ani görme azalması, yeni başlayan yoğun uçuşmalar, ışık çakmaları veya görme alanında perde hissi olağan iyileşme belirtisi kabul edilmez. Bu belirtiler enfeksiyon veya retina problemi gibi hızlı değerlendirme gerektiren durumlarla ilişkili olabilir. Böyle bir değişiklikte planlanan kontrol gününü beklemeden ameliyatı yapan ekiple iletişim kurulmalıdır.
Belirtinin tek gözde veya kısa süreli olması, acil değerlendirme gereksinimini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Ameliyat Sonrası İyileşme ve Takip Süreci
Görme ameliyattan hemen sonra tam net olmayabilir. Göz bebeğini büyüten damlaların etkisi, korneadaki geçici ödem ve gözün iyileşme hızı ilk günlerdeki görme kalitesini etkileyebilir. İyileşme kişiden kişiye değiştiği için işe, araç kullanımına veya fiziksel aktiviteye dönüş için tek bir süre vermek doğru değildir.
İlk Günler ve Gözün Korunması
Hekimin reçete ettiği damlalar belirtilen sırayla kullanılır; gözü ovuşturmaktan, darbelerden ve kirli su temasından kaçınılır. Ağır kaldırma, yoğun spor, yüzme, göz makyajı ve araç kullanımıyla ilgili süreler kontrol bulgularına göre belirlenir. Koruyucu gözlük veya gece göz kalkanı önerilmişse kullanım biçimi hastaya ayrıca anlatılır. Kontrol randevuları, iyileşmenin beklenen şekilde ilerleyip ilerlemediğini görmek için önemlidir.
Görmenin Oturması, Gözlük ve Arka Kapsül Bulanıklığı
Görme ilk günlerde iyileşmeye başlayabilse de nihai gözlük ölçümü gözün dengelenmesinden sonra yapılır. Yerleştirilen mercek tipine bağlı olarak yakın veya uzak için gözlük gereksinimi devam edebilir. Aylar ya da yıllar sonra merceğin arkasındaki doğal kapsülde bulanıklık gelişebilir. Bu durum kataraktın geri gelmesi değildir; uygun hastalarda poliklinik koşullarında uygulanan YAG lazer kapsülotomi ile değerlendirilebilir.
Ordu ve Fatsa’da Katarakt Değerlendirmesi
Katarakt şüphesiyle yapılan değerlendirme, yalnız merceğin bulanıklığına bakılarak tamamlanmaz. Op. Dr. Birol Coşkun’un Fatsa’daki kliniğinde görme keskinliği, gözün ön bölümü, göz içi basıncı ve göz dibi birlikte değerlendirilir. Muayene bulguları gerektiriyorsa retina ve sarı nokta bölgesine yönelik ek görüntülemeler planlanabilir.
Ameliyat gündeme geldiğinde biyometri ve kornea ölçümleriyle yapay mercek gücü hesaplanır; hastanın mesleği, gece araç kullanımı, okuma ve ekran alışkanlıkları mercek seçimi görüşmesine dahil edilir. Fatsa dışından gelen hastalarda yol ve iş düzeni, ameliyat sonrası kontrol takvimi planlanırken dikkate alınabilir. Bu yaklaşım, ameliyat kararının yalnız cihaz ölçümlerine değil kişinin göz sağlığı ve günlük yaşam ihtiyaçlarının tamamına dayanmasını amaçlar.
Bilgilendirme ve Kişiye Özel Planlama
Muayene sırasında ameliyatın gerekliliği, beklenen yarar, mercek seçenekleri ve takip süreci kişisel bulgular üzerinden konuşulur. İnternette yer alan genel bilgiler karar vermeye yardımcı olabilir; ancak başka bir hastanın deneyimi veya kullandığı mercek doğrudan örnek alınmamalıdır. Cerrahi plan, gözün ölçümleri ile kişinin görsel öncelikleri birlikte değerlendirilerek oluşturulur.
Kaynaklar ve Tıbbi İnceleme
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya kişisel tedavi önerisi yerine geçmez. İçerik, National Eye Institute, American Academy of Ophthalmology ve NHS’in katarakt ve katarakt cerrahisi bilgilendirmeleri esas alınarak hazırlanmıştır. Tıbbi bilgiler yayın öncesinde Op. Dr. Birol Coşkun tarafından gözden geçirilmelidir.
Sonuç
Katarakt, gözün doğal merceğinin saydamlığını kaybetmesiyle gelişir ve ilerlediğinde günlük yaşamı belirgin biçimde sınırlayabilir. Tedavinin amacı yalnız bulanık merceği çıkarmak değil; gözün diğer yapılarının durumunu, kişinin görsel ihtiyaçlarını ve gerçekçi beklentilerini birlikte değerlendirerek uygun cerrahi planı oluşturmaktır.
Ameliyat zamanlaması, göz içi mercek seçimi ve iyileşme süreci herkes için aynı değildir. Bu nedenle yalnız yaşa, görme ölçümündeki tek bir değere veya çevreden alınan önerilere göre karar verilmemelidir. Ayrıntılı muayene; kataraktın görmeyi ne ölçüde etkilediğini, retina ve görme sinirinin durumunu ve cerrahiden beklenebilecek faydanın sınırlarını ortaya koyar.
Bulanık görme, gece kamaşması veya renklerde soluklaşma gibi yakınmalar günlük yaşamınızı etkiliyorsa, Ordu katarakt tedavisi için izlenecek yol kapsamlı göz muayenesi sonrasında kişisel bulgularınıza göre belirlenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Katarakt tedavisine ilişkin aşağıdaki yanıtlar genel bilgilendirme niteliğindedir. Kişisel göz yapısı, eşlik eden hastalıklar ve kullanılan mercek türü süreçte farklılık oluşturabileceğinden kesin değerlendirme göz muayenesiyle yapılır.
Oluşmuş kataraktı ortadan kaldıran veya doğal merceğe kaybettiği saydamlığı geri kazandıran kanıtlanmış bir göz damlası bulunmamaktadır. Erken dönemde daha uygun gözlük, güçlü aydınlatma veya kamaşmayı azaltan önlemler görme işlevini bir süre destekleyebilir. Katarakt günlük yaşamı etkilemeye başladığında tanımlı tedavi, bulanık merceğin cerrahi olarak çıkarılması ve yapay mercek yerleştirilmesidir. Takip aralığı, bulanıklığın ilerleme hızına ve kişinin günlük görme ihtiyaçlarına göre hekim tarafından belirlenir.
Modern cerrahide kataraktın tamamen olgunlaşmasını beklemek genel bir zorunluluk değildir. Zamanlama; bulanıklığın günlük yaşamı ne kadar etkilediği, merceğin sertliği, göz içi basıncı ve göz dibinin izlenip izlenememesi gibi unsurlara göre belirlenir. Çok erken veya gereğinden geç karar vermek yerine kişinin ihtiyaçlarıyla muayene bulgularını birlikte değerlendirmek daha doğru bir yaklaşımdır. Düzenli kontroller, bekleme sürecinde ameliyat zamanlamasının yeniden değerlendirilmesine imkân verir.
Gözlük ihtiyacı yerleştirilen merceğin türüne, ameliyat öncesi astigmatizmaya, hedeflenen odak mesafesine ve gözün iyileşme sonucuna bağlıdır. Monofokal merceklerde uzak görme hedeflendiğinde yakın okuma için gözlük gerekebilir. Farklı odak seçenekleri gözlük ihtiyacını azaltabilir; ancak hiçbir mercek her hastada ve her mesafede tamamen gözlüksüz görmeyi garanti etmez. Nihai gözlük ölçümü, gözün dengelenmesi ve hekimin uygun zamanı belirlemesinden sonra yapılır.
İşlem çoğunlukla lokal anestezi altında uygulanır ve göz uyuşturulduğu için cerrahi sırasında ağrı beklenmez. Hasta ışık, renk veya hareket fark edebilir. Ameliyat sonrasında birkaç gün batma, sulanma ya da yabancı cisim hissi görülebilir. Şiddetlenen ağrı veya ani görme azalması olağan kabul edilmez ve gecikmeden değerlendirilmelidir. Kaygısı bulunan hastalar, ameliyat öncesinde anestezi ve konfor seçeneklerini hekimiyle görüşebilir.
Ameliyatla çıkarılan doğal mercekte yeniden katarakt oluşmaz. Bununla birlikte yapay merceği taşıyan arka kapsül zaman içinde bulanıklaşabilir ve görmede yeniden sislenme oluşturabilir. Arka kapsül bulanıklığı veya halk arasında kullanılan adıyla ikincil katarakt, gerçek bir katarakt tekrarı değildir. Uygun kişilerde kısa bir YAG lazer işlemiyle kapsülde görme eksenini açan bir pencere oluşturulabilir.
İki gözde katarakt bulunması, her iki gözün aynı seansta mutlaka ameliyat edileceği anlamına gelmez. Birçok durumda gözler ayrı tarihlerde planlanır ve ilk gözün iyileşmesi değerlendirilir. Aynı gün iki taraflı cerrahinin uygunluğu ise hasta seçimi, klinik koşullar ve cerrahın değerlendirmesine bağlıdır. Zamanlama kişiye özel olarak konuşulmalıdır. İki göz için seçilecek mercek hedefleri de kişinin görsel gereksinimlerine göre ayrı ayrı planlanabilir.
Araç kullanmaya dönüş için sabit bir gün vermek doğru değildir. Görme düzeyinin yasal sürüş koşullarını karşılaması, iki gözün birlikte görmesi, kamaşma durumu ve hekimin kontrol bulguları değerlendirilmelidir. Ameliyat günü araç kullanılmamalı ve dönüş için refakat planlanmalıdır. Sonraki dönemde direksiyona geçme kararı kontrol muayenesinde kişisel iyileşme hızına göre verilmelidir. Özellikle gece sürüşünde kamaşma devam ediyorsa yeniden değerlendirme yapılmadan araç kullanılmaması daha güvenli olur.
Masa başı işlere çoğu olguda birkaç gün içinde dönülebilir. Tozlu ortamda ya da ağır fiziksel iş yapılan mesleklerde bu süre uzayabilir; karar hekimin kontrol bulgularına göre verilir.
Çoğu olguda bir süre beklemek sorun oluşturmaz. Ancak merceğin aşırı sertleştiği ya da göz içi basıncını etkilediği durumlarda gecikilmemesi önerilir; bu ayrım muayeneyle yapılır.
Şeker hastalığı, yüksek tansiyon ya da düzenli kullanılan kan sulandırıcı ilaçlar hazırlık adımlarını ve kontrol sıklığını etkileyebilir. Bu nedenle mevcut hastalıkların ve kullanılan ilaçların muayenede paylaşılması gerekir.
Bu yazı için ayrıca kaynak listesi eklenmemiştir.
Bu sayfa Op. Dr. Birol Coşkun Göz Kliniği tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi kişiye özeldir; buradaki bilgiler hekim muayenesinin yerine geçmez.